მეთორმეტე საუკუნეა. საქართველოში სრული მშვიდობიანობა სუფევდა, "სპანი მისნი განსვენებასა, ნადირობასა და ბურთაობასა" ანდომებდნენ დროს. ხოლო "წარჩინებულნი მარადის მეფეს წინაშე იყუნიან, განისვენებდიან და აღივსებოდიან საბოძვრითა მეფისა"-თა. ასეთი საერთო მხიარულების დროს "მოხედა რისხვითა მოწყალემან ღმერთმან სამკვიდრებელსა თჳსსა და მიიცვალა მეფე თამარ ჴმელსა დგომასა შინა, მოიწია მწუხარება (დიდი) და მიუთხრობელი (ყოველთა) მკჳდრთა საქართველოსათა".

ამდენმა შრომამ, ღვაწლმა, საფიქრალმა, ამდენმა ცრემლთა დენამ, გამუდმებულმა მარხვამ, ფეხშიშველა ლიტანიობამ და მონასტრის ქვის სარეცელზე წოლამ ჯანმრთელობა შეურყია თამარს და ნაჭარმაგევს, თავის საზაფხულო რეზიდენციაში ყოფნისას გამოაჩნდა მძიმე სენი. დიდხანს მალავდა და არ ამხელდა ავადმყოფობას დიდსულოვანი მეფე-ქალი, რადგანაც სხვის შეწუხებას ერიდებოდა, მაგრამ როდესაც ავადმყოფობა კიდევ უფრო გაუმძაფრდა, იძულებული გახდა გაემხილა თავისი უძლურება. თვითონვე ბრძანა მწარე ღიმილით: "დედობრივმან უძლურებამან განგრძობილთა შინა მხედრობათა არა თავს იდვა შეუმთხვეველად მიშვება აგებულებისა".

ნაჭარმაგევიდან თბილისს ჩამოიყვანეს მეფე, შემდეგ კი ხშირი ტყით დაფარულ მთაში წაიყვანეს - იქნებ ტყის სიმშვიდემ არგოსო, მაგრამ ვინაიდან "დიდად გაძნელდა სენი იგი უწყალო", ისევ თბილისის მახლობლად მიიყვანეს "აგარათა ციხესა". ვერანაირმა მკურნალობამ ვერ უშველა თამარს, ამაო აღმოჩნდა "მკურნალთა ხელოვნება". მთელი საქართველო ლოცულობდა და ლიტანიობდა "ცრემლთა დინებანი იხილვებოდა მდიდართა და გლახაკთანი სწორებით" - თამარის გადარჩენას შესთხოვდნენ ღმერთს, "გარნა მწოდებელი კართა ზედა დგა და მბრძანებელისა წინააღდგომაჲ შეუძლებელ იყო".

როდესაც სიკვდილის მოახლოება იგრძნო, თამარმა მოიწვია სამეფოს წარჩინებული პირები, ძალ-ღონე მოიკრიბა და მიმართა მათ: "ძმანო ჩემნო და შვილნო! მე ესერა მივიწოდები მსაჯულისაგან საშინელისა, უსაშინელესისა უფროჲს მეფეთა ქუეყანისათა, რომელმან მიუხუნის სულნი მთავართანი. თქუენ ყოველნი თჳთ მოწამე ხართ, რამეთუ თავისა ჩემისა თანა მაქუნდა სიყუარული თქუენი, და სარგებელსა და სათნოსა თქუენსა არა დავაკლე თვითეულისაებრ არზანგისა (პატივი), ვიდრემდის განგებითა ღმრთისათა ვიყავ თქუენ ზედა მეფედ. აწ მეცა წარვალ მამათა ჩუენთა თანა გზასა ჩემგან უცხოსა, ბრძანებითა საშინელითა და განყოფითა საკჳრველითა. გევედრები ყოველთა, რაჲთა მარადის კეთილთა შინა იყვნეთ მაჴსენებელ ჩემდა. აჰა, ესერა მკჳდრად სახლისა ჩემისა დაგიტევებ რომელნი მომცნა ღმერთმან შვილნი ჩემნი, გიორგი და რუსუდან. ეგენი მიიხუენით ჩემ წილ და მაგათ აღმოგივსონ დაკლებული ჩემი". შემდეგ მაცხოვრის ხატს და ცხოველმყოფელ ჯვარს შეავედრა საქართველო, მშვიდობა უსურვა ყველას, უკანასკნელად შეავლო თვალი ერთგულ ქვეშევრდომებს, სასოებით გადაისახა პირჯვარი და წარმოთქვა: "ქრისტე, ღმერთო ჩემო მხოლოო, დაუსრულებელო მეუფეო ცათა და ქუეყანისაო! შენ შეგვედრებ სამეფოსა ამას, რომელი შენ მიერ მერწმუნა და ერსა ამას, პატიოსნითა სისხლითა შენითა მოსყიდულთა, და შვილთა ამათ ჩემთა, რომელნი შენ მომცენ, და მერმე სულსა ჩემსა" და "მშვიდობით დაიძინა სარეცელსა ზედა თჳსსა" (თამარ მეფე გარდაიცვალა 1213 წელს (ივ. ჯავახიშვილი, თ. ჟორდანია, ი. ლოლაშვილი, ნ. ბერძენიშვილი) ზოგი მეცნიერი თამარ მეფის გარდაცვალების თარიღად სხვა წელს მიიჩნევს (კორნელი კეკელიძემ თამარის გარდაცვალების თარიღად 1216 წელი მიიჩნია, ხოლო ს. კაკაბაძემ - 1207 წელი, თ. ნატროშვილის, გ. ჯაფარიძის და შ. დარჩაშვილის მტკიცებით, თამარი 1210 წელს გარდაიცვალა) სარწმუნოებისა და მამულისათვის დამაშვრალმა მეფემ უფალს შეავედრა ჯერ ქვეყანა, რომლისთვისაც ასე თავდაუზოგავად იღვწოდა, მერე ხალხი, რომელსაც დედობრივი მზრუნველობით პატრონობდა, შემდეგ საკუთარი შვილები და სულ ბოლოს თავისი სული. ესეც არის ალბათ გასაღები თამარის წარმატებული მეფობისა. თავისთავად ამგვარი დამოკიდებულებისთვის, ასეთი ცხოვრების წესისათვის დაჯილდოვდა იგი ამქვეყნად მორჭმული მეფობით და იმქვეყნად - წმინდანთა დასის წევრობით.

"საქართველომ დაჰკარგა დიდებული მეფე და მოამაგე. თავისი საუკეთესო მშვენება და სიამაყე. იგი თუმცა ქალი იყო და მეუღლე ჰყავდა, მაგრამ ნამდვილი ქვეყნის გამგე იყო, სახელმწიფო მართვა გამგეობაში აქტიურს მონაწილეობას იღებდა და სახელმწიფოს საჭე მტკიცედ ეპყრა ხელთ. თამარს გვერდს ედგნენ დიდებულნი, რომელთა ერთნებაობითა და თანადგომით იგი ხელმძღვანელობდა ხოლმე. მაგრამ მაშინაც კი, როდესაც ქმარი ჰყავდა, დავით სოსლანი, ყველაფერი, რაც ხდებოდა საქართველოს სახელმწიფოში, მისის სახელითა კეთდებოდა ხოლმე: ჯარის შეყრა, ომისათვის მომზადება და ლაშქრობაც კი ყოველთვის მომხდარა "ბრძანებითა თამარისთა". თამარი, მაშასადამე, ნამდვილ სახელმწიფო მოღვაწედ და ხელმძღვანელად უნდა ჩაითვალოს. დავით სოსლანი კი მხოლოდ ქმარი იყო მეფისა და მხოლოდ ამის გამო მეფეც" (ივანე ჯავახიშვილი).

დიდად იგლოვა სრულიად საქართველომ თამარის გარდაცვალება. ძაძით შეიმოსა დიდი და პატარა, ყველა მუხლს იყრიდა მისი კუბოს წინაშე. მათი გოდება იყო მსგავსი "მოოხრებისა იერუსალიმისანი იერემიას მიერ მგოდებელისა". თამარის წმინდა ცხედარი ჯერ მცხეთაში დაასვენეს, ხოლო შემდეგ გელათში გადააბრძანეს და თავის სახელოვან წინაპრებთან ერთად მეფეთა სამარხში დაკრძალეს.

"რადგანაც მთელი სიცოცხლე თამარისა იყო განხორციელება სახარების სწავლისა, ამის გამო მთელმა საქართველოს ერმა იგი აღიარა წმინდანად და თაყვანსა სცემს არა მარტო როგორც სამაგალითო დედოფალს, არამედ როგორც წმინდანსაც" (იაკობ გოგებაშვილი).

სურათზე: თამარ მეფის ფრესკა ყინწვისის მონასტერში

ოხითა.

ვინა ხდოდი გზათა სამეუფოთა, ვინა გონება აუფლე ხორცთა, ვინა ღმერთიქმენ და შვილ მაღლისა სულისა მადლითა, შენ გაქებთ გალობითა ახლითა, თამარ, სიყუარულითა შეწევნილო მეფეო.

კონდაკი. მა დ გუერდი.

სათნოებათა კიბითა განვლენ ცანი და სამებისა ნათლითა განბრწყინვებული წარსდეგ წინაშე სამებისა მრჩობლგრგნოსანი. დიდება, თამარ, სიმდაბლეთა შენთა მაღალთა! დიდება, მეფეო, სათნოებათა შენთა მრავალთა!

ლოცვის ავტორი ნანა ლაზარაშვილი